Triều Nguyễn đóng đô ở Huế từ 1802 đến 1945. Mười ba đời vua để lại một kinh thành, một hoàng cung có tường bao, hàng chục đền miếu và bảy quần thể lăng tẩm quy mô lớn. UNESCO công nhận toàn bộ quần thể năm 1993. Các điểm nằm rải trên khoảng 20 km dọc sông Hương, và cố xem hết trong một ngày chỉ dẫn đến mệt mỏi chứ không phải hiểu biết.

Đây là bài viết để chọn. Mỗi mục nói điểm đó thực sự như thế nào, không phải như tờ rơi quảng cáo.

Kinh Thành Huế

Nên bắt đầu từ đây, vì mọi thứ còn lại đều quy chiếu về nó. Kinh Thành là một toà thành chu vi gần 10 km, xây theo nguyên tắc Vauban bởi các kỹ sư được đào tạo kiểu Pháp; bên trong là Hoàng Thành — khu cung điện nơi triều đình sinh hoạt và điều hành.

Hãy chuẩn bị tinh thần cho sự trống vắng. Hoàng cung bị tàn phá nặng năm 1947 và một lần nữa trong Tết Mậu Thân 1968; trong khoảng 160 công trình gốc, còn lại chừng 20. Phần còn lại rất đáng xem — Ngọ Môn, điện Thái Hoà với 80 cột sơn son thếp vàng, Tả Vu Hữu Vu, Tử Cấm Thành nay gần như chỉ còn nền — nhưng nhiều khoảng là đất trống. Việc trùng tu kéo dài ba thập kỷ và đang được đẩy nhanh rõ rệt.

Dành hai đến ba tiếng. Nên đi sớm: rất ít bóng mát, và Huế nóng thật sự từ tháng 4 đến tháng 8.

Chùa Thiên Mụ

Tháp gạch bảy tầng trên đồi nhìn xuống sông, khai sơn năm 1601, là biểu tượng không chính thức của thành phố. Chùa nhỏ, xem hai mươi phút là đủ, nhưng cảnh trí mới là điều đáng giá, và đây là một ngôi chùa đang hoạt động chứ không phải bảo tàng. Chiếc Austin chở Hoà thượng Thích Quảng Đức vào Sài Gòn năm 1963 hiện được lưu giữ tại đây.

Chùa nằm giữa Kinh Thành và khu lăng tẩm, nên hợp làm điểm dừng chân hơn là điểm đến riêng.

Các lăng vua

Đây không hẳn là mộ phần mà là những khu nghỉ dưỡng về sau thành lăng — phần lớn vua cho xây khi còn sống và dùng làm nơi lui về. Mỗi lăng phản chiếu tính cách người chủ, và khác nhau đủ để đi ba lăng không thấy lặp.

Lăng Minh Mạng (1840–43) — cách trung tâm 12 km

Chỉnh chu nhất về bố cục. Bốn mươi công trình xếp trên một trục duy nhất trải rộng 18 ha, luân phiên sân, hồ và điện theo đối xứng nghiêm ngặt. Minh Mạng là người theo Nho giáo truyền thống, và kiến trúc nói thay ông điều đó. Nên đi nếu bạn nhạy với cảnh quan và tỉ lệ.

Lăng Tự Đức (1864–67) — cách trung tâm 7 km

Cách tiếp cận ngược lại: cố ý bất đối xứng, xây quanh một hồ nước có nhà thuỷ tạ, thiết kế như nơi ở thật sự cho một ông vua đã làm thơ ở đó mười sáu năm trước khi mất. Đây là lăng có không khí nhất, và bóng thông khiến nó dễ chịu nhất vào mùa hè. Tự Đức không được chôn tại đây — nơi an táng thật chưa từng được tiết lộ, và những người biết đều bị xử.

Lăng Khải Định (1920–31) — cách trung tâm 10 km

Nhỏ hơn nhiều và khác hẳn về tinh thần: một khối bê tông sạm đen leo theo sườn đồi, pha trộn kiến trúc Việt, Baroque và Gothic. Bên trong, toàn bộ bề mặt cung Thiên Định phủ kín khảm sành sứ và thuỷ tinh, dưới trần vẽ. Người đương thời chê là phô trương. Đây là lăng được chụp ảnh nhiều nhất và gây ấn tượng tức thì mạnh nhất.

Bốn lăng còn lại

Gia Long, Thiệu Trị, Dục Đức và Đồng Khánh vắng hơn, ít được trùng tu hơn, vé rẻ hoặc miễn phí. Riêng lăng Gia Long là chuyến đi xa trên đường xấu tới một nơi gần như không có bảng chỉ dẫn. Chỉ nên đi nếu bạn có ngày thứ ba và sự quan tâm đã hình thành từ trước.

Ngoài các di tích cung đình

  • Cung An Định — dinh thự đầu thế kỷ 20 theo phong cách châu Âu, tranh tường đã phục hồi. Nằm ngay trung tâm và thường vắng.

  • Hổ Quyền — đấu trường đá nhỏ xây năm 1830 cho các trận voi đấu hổ. Hoang phế, không người trông, và không giống bất cứ nơi nào khác ở Việt Nam.

  • Cầu ngói Thanh Toàn — cầu mái ngói dựng năm 1776 ở một làng cách 8 km về phía đông, thường ghép với cảnh đồng lúa quanh đó.

  • DMZ Quảng Trị — cách 70 km về phía bắc, và là một chủ đề hoàn toàn khác: cầu Hiền Lương trên giới tuyến cũ và địa đạo Vịnh Mốc, nơi một làng 300 người sống dưới lòng đất suốt sáu năm.

Vài lưu ý thực tế

  • Vé. Mỗi điểm bán vé riêng — Kinh Thành khoảng 200.000 đồng, mỗi lăng lớn khoảng 150.000 đồng. Vé gộp cho Kinh Thành và hai đến ba lăng rẻ hơn mua lẻ, bán ngay tại cổng.

  • Khoảng cách. Các lăng nằm ở những hướng khác nhau, cách 7–15 km. Đạp xe dễ chịu vào mùa đông và cực hình vào mùa hè. Phần lớn khách dùng ô tô, hoặc đi thuyền một chặng.

  • Giờ trong ngày. Kinh Thành mở cửa 7 giờ sáng; đến đúng giờ đó bạn có một tiếng khí trời mát và sân vắng. Ánh chiều hợp với các lăng.

  • Trang phục. Thiên Mụ là chùa đang hoạt động: che vai và đầu gối.

  • Mùa. Tháng 10 đến tháng 12 là mùa mưa và có thể mưa rất dai. Tháng 2 đến tháng 4 dễ chịu nhất.

Xếp một ngày khả thi

Nửa ngày hợp lý là Kinh Thành, Thiên Mụ và một lăng. Trọn ngày thêm được lăng thứ hai và thứ ba mà không phải vội. Nhiều hơn nữa thì thành đi cho đủ danh sách chứ không còn là tham quan.

Vì các điểm nằm ở những hướng khác nhau so với thành phố, lộ trình quan trọng ngang với danh sách điểm. Xe riêng có tài xế loại bỏ hai thứ thường phá hỏng lịch trình ở Huế: cái nóng giữa trưa trên đường di chuyển, và việc khó bắt xe quay về từ khu lăng vào giờ đóng cửa. Các tour 3 điểm, 4 điểm và 5 điểm tồn tại chính vì đó là những tổ hợp vừa vặn với thời gian ban ngày.